Zijn zorgverleners de grootste hindernis voor digitalisering?

Digitale technologie biedt enorme mogelijkheden om de zorg efficiënter te organiseren. Toch verloopt de invoering van nieuwe software en AI-toepassingen niet altijd even vlot. Zijn zorgverleners onvoldoende bereid om te veranderen? Of houden digitale oplossingen te weinig rekening met hun dagelijkse realiteit?

Over ‘Stemmen tot zorgen’

‘Stemmen tot zorgen’ is een reeks gesprekken over de digitalisering van het Belgische zorgsysteem. In de vierde videospecial sprak Indra Dewitte met 4 experts over AI:

*Mark Helbert is nefroloog in Ziekenhuis aan de Stroom, en heeft ook de functie van Chief Medical Information Officer. Dat is eigenlijk de brugfunctie tussen enerzijds het IT-departement en anderzijds de artsen.

*Simon Malfait is halftijds professor verplegingswetenschappen aan de Universiteit van Gent, en halftijds founder van de start-up CURID, waarbij ze zorgportfolio's ontwikkelen in de zorg.

*Annelies Avermaete is dermatoloog en heeft in 2020 Skindr opgericht, een online praktijk voor dermatologie waar ze een oplossing zoeken voor de lange wachttijden in de zorg.

*Tom Claes is apotheker van opleiding, en werkt als Europees zorgexpert voor bedrijven. Daarbij onderzoekt hij de evolutie in de Europese digitalisering op het vlak van gezondheidszorg.

Stelling 3 - Zorgverleners zijn eigenlijk het probleem, niet de technologie

In de aflevering werd deze stelling voorgelegd aan een panel van experts: een apotheker en Europees zorgexpert, een verpleegkundige en hoogleraar, een dermatoloog die een online praktijk leidt, en een nefroloog en Chief Medical Information Officer. De presentator vatte de stelling zo samen: zorgverleners zijn het probleem, niet de technologie. Een van de deelnemers reageerde meteen met een knipoog: “Wij zijn altijd het probleem.”

Dat is een pijnlijke maar herkenbare uitspraak. Ze betekent niet dat zorgverleners tegen digitalisering zijn, maar dat ze in een drukke routine zitten.

Kort samengevat

*Experts in de aflevering “Stemmen tot zorgen” over digitalisering in de zorg zijn het er grotendeels over eens: technologie is zelden het hoofdprobleem.

*Zorgverleners zijn vaak niet voldoende digitaal geletterd, en ze zien weinig direct voordeel in het extra registratiewerk.

*Veranderingen vragen tijd, training en betrokkenheid van de mensen die het werk doen.

*AI kan repetitief werk wegnemen, maar alleen als de visie en het implementatieplan kloppen.

Waarom verandering zo lastig is

Zorgverleners werken dagelijks onder hoge druk. Patiënten moeten geholpen worden, dossiers moeten bijgewerkt worden en onverwachte situaties vragen voortdurend aandacht. Een nieuwe digitale toepassing betekent in die omstandigheden vaak een extra verandering in een al drukke werkdag.

Een nieuwe manier van werken vraagt tijd. Zorgverleners moeten bestaande gewoontes aanpassen, nieuwe handelingen leren en vertrouwen krijgen in de technologie.

Dat betekent niet noodzakelijk dat ze tegen digitalisering zijn. Het betekent vooral dat de voordelen voldoende duidelijk moeten zijn om die eerste inspanning te rechtvaardigen.

Annelies Avermaete, dermatoloog en oprichter van de online praktijk Skindr, legde uit waarom weerstand logisch is. Ze zei: “Elke verandering wil zeggen dat je plots iets anders moet doen.”

Volgens haar gaat het daardoor eerst minder vlot. “Je zet vaak een stapje achteruit vooraleer je dan die vijf stappen vooruit kan zetten. En dat stapje achteruit, dat doet pijn.” 

Dat stapje achteruit is dus niet het bewijs dat een systeem niet werkt. Het is het moment waarop mensen tijd en steun nodig hebben.

“Je zet vaak een stapje achteruit vooraleer je dan die vijf stappen vooruit kan zetten. En dat stapje achteruit, dat doet pijn.” 

Annelies Avermaete

Dermatoloog en founder van Skindr

Het ontbrekende “what’s in it for me”

Een terugkerende vraag tijdens het debat is: What's in it for me? Met andere woorden: wat wint de zorgverlener door anders te werken? Als een nieuwe toepassing alleen extra registraties vraagt, zonder een onmiddellijk zichtbaar voordeel, wordt het moeilijk om mensen te overtuigen.

Mark Helbert, nefroloog en Chief Medical Information Officer, zei: “Het probleem is dat op dit moment er geen reciprociteit is.” Zorgverleners moeten gestructureerd registreren, maar merken daar nog weinig van terug.

Hij vatte het ook scherp samen: “Het spijtige is dat je ze heel moeilijk met een huidige ‘what’s in it for me’ kan belonen.” Dat betekent niet dat digitalisering niets oplevert. Het betekent dat het voordeel vaak later komt, terwijl de extra inspanning nu al gevraagd wordt.

Dat verandert wanneer technologie bijvoorbeeld helpt om administratieve taken te verminderen, patiëntinformatie sneller terug te vinden of de dagelijkse planning te vereenvoudigen.

Annelies Avermaete geeft een concreet voorbeeld uit haar dermatologiepraktijk. Door digitale triage en een andere organisatie van de patiëntenstroom kan ze beter bepalen welke patiënten een fysieke raadpleging nodig hebben en op welke termijn. Dat helpt haar om efficiënter te werken en de beschikbare tijd beter te benutten.

Digitalisering als werkwijze, niet als doel

Een belangrijk inzicht uit de aflevering: digitalisering is geen doel op zich. Tom Claes, Europees zorgexpert, zei dat zorgverleners niet om digitalisering vragen, maar om efficiëntie, structuur en samenwerking. Volgens hem is het dus zaak eerst te bepalen wat je wilt bereiken en wat je juist níet wilt digitaliseren.

Zorgverleners zien zorg als hun kerntaak

Een belangrijk inzicht uit het gesprek is dat zorgprofessionals in de eerste plaats patiënten willen helpen. Administratie en digitale registratie zijn noodzakelijk, maar vormen niet de kern van hun beroep.

Een digitaal proces dat op papier logisch lijkt, werkt niet altijd even goed tijdens een drukke consultatie of ziekenhuisdienst. Daarom moeten softwareleveranciers verder kijken dan technische functionaliteiten. Een goede digitale oplossing moet aansluiten op de manier waarop zorgverleners écht werken.

Mark Helbert wees erop dat zorgverleners het digitale deel van hun werk zelden als “tweede natuur” zien. Ze zien zorg verlenen als hun eigenlijke taak. Dat is volgens hem ook de reden dat de documentatie vaak als bijzaak voelt.

Hij beschreef het drukke dagelijkse werk zo: “Je wordt 25 keer op een uur gestoord met een telefoon en je weet eigenlijk al niet meer waar dat je in dat digitaal proces precies zat.” 

“Je wordt 25 keer op een uur gestoord met een telefoon en je weet eigenlijk al niet meer waar dat je in dat digitaal proces precies zat.”

Mark Helbert

Nefroloog in ZAS en Chief Medical Information Officer

Het verlies van professionele identiteit

Simon Malfait, hoogleraar verplegingswetenschappen, zag in de verandering vooral een risico op “deprofessionalisering”. Mensen geven taken uit handen waar ze hun hele loopbaan mee bezig waren. Tegelijk wees hij op een ongemakkelijke waarheid: “We hebben ergens de illusie in de zorg dat wij onfeilbaar zijn.” Iedere zorgverlener maakt fouten in zijn carrière. 

Annelies Avermaete zag het juist als een kans. Repetitief werk waar geen medische kennis nodig is, mag volgens haar zo snel mogelijk worden overgenomen. Zo kan een arts zich concentreren op het werk waarvoor hij is opgeleid: “Mijn job is arts zijn.” 

“Haal de repetitiviteit eruit, zodat je je kunt concentreren op die dingen die AI nog niet kan.”

Annelies Avermaete

Dermatoloog en founder van Skindr

Wat er moet veranderen?

De experts noemden een aantal concrete stappen.

1. Begin met een visie. Simon Maufe pleitte voor een goed implementatieplan. Daarin hoort de vraag: welke taken verdwijnen, en wat doen mensen daarna? 
 Volgens hem gaat dat niet zonder weerstand, en daarom moeten mensen op voorhand worden getraind. 

2. Betrek zorgverleners vroeg. Tom Claes benadrukte dat de keuze van systemen niet alleen door IT-managers of hoofdkantoren mag gebeuren. Zorgverleners moeten vroeg meedenken over welk werk precies vereenvoudigd moet worden. 

3. Investeer in digitale geletterdheid. Dat was het slotadvies van de presentator: zet in op digitale geletterdheid, bij patiënten én bij zorgverleners. 
 Mark Helbert wees er ook op dat veel pas afgestudeerde artsen niet weten wat standaarden zoals NomadCT zijn. 

4. Laat AI het repetitieve werk doen, niet het menselijke. Mark Helbert zag AI-systemen als ondersteuning die taken orkestreren, zodat een arts vooral gegevens hoeft te valideren. Simon Malfait gaf een concreet voorbeeld: het samenstellen van een patiëntoverzicht kost volgens hem 40 tot 50% van de raadplegingstijd.

Conclusie:

De derde stelling is niet bedoeld als verwijt aan zorgverleners. De experts zien hen als mensen die hun werk goed willen doen, maar die vastlopen in drukte, routine en weinig tastbaar voordeel. Wie digitalisering wil laten slagen, moet zorgverleners meenemen, hun werk beter begrijpen en het voordeel helder maken. Pas dan wordt technologie een hulp in plaats van een extra last.

Veelgestelde vragen

Zijn zorgverleners tegen digitalisering?

Niet per se. Volgens de experts is er vooral angst voor verandering, extra werk zonder zichtbaar voordeel, en te weinig digitale vaardigheden.

Is technologie dan niet het probleem?

De experts zeggen dat technologie vaak wel bestaat, maar dat de implementatie, de keuze van systemen en de betrokkenheid van zorgverleners het verschil maken.

Wat is de belangrijkste oplossing?

Volgens de aflevering: een duidelijke visie, zorgverleners vroeg betrekken, het voordeel voor de zorgverlener zichtbaar maken en investeren in digitale geletterdheid.

Verder lezen of kijken? Mark, Simon, Annelies en debatteerden ook over deze stellingen:

•    Stelling 1 - “Digitaliseren maakt alles maar moeilijker ipv gemakkelijker.”
•    Stelling 2 - “De overheid moet de zorg één patiëntendossier opleggen.”
•    Stelling 4 - “Buiten de huisarts en het ziekenhuis doet niemand mee.”
•    Stelling 5 - “Alleen AI kan onze zorg écht doen samenwerken.”

Of bekijk de volledige roundtable (video).